Krztusiec – epidemiologia

Co wpłynęło w największym stopniu na przebieg epidemii krztuśca w Polsce w latach 50. XX wieku?

Ile prawdy jest w stwierdzeniach, że umieralność z powodu chorób zakaźnych w Polsce spadła dzięki szczepieniom? (PAP 2011)

Odpowiedzi poniżej.

Epidemia krztuśca w Polsce w okresie powojennym

Zrozumienie danych epidemiologicznych dotyczących krztuśca w Polsce wymaga spojrzenia na okres przed masowymi szczepieniami z perspektywy kluczowych czynników wpływających na przebieg epidemii bakteryjnych chorób zakaźnych, w tym krztuśca:

„Najwyższa umieralność odnotowana na ziemiach polskich wyniosła 6,3 na 100.000 mieszkańców w 1950 roku. Epidemia lat 50tych spowodowana była czynnikami społeczno-ekonomicznymi: masowym napływem ludności wiejskiej do miast, złymi warunkami mieszkaniowymi oraz gwałtownym wyżem demograficznym w warunkach powszechnego podejmowania pracy zawodowej przez kobiety i oddawania dzieci pod opiekę do żłobków.”

Źródło: „Choroby zakaźne i ich zwalczanie na ziemiach polskich w XX wieku” pod red. J. Kostrzewskiego, str. 254

W okresie poprawiających się warunków życia ludności umieralność i komplikacje z powodu chorób zakaźnych zawsze spadają bez specjalnego udziału interwencji medycznych, co widać na zaprezentowanych poniżej statystykach umieralności dla krztuśca, która zmniejszała się przy prawie niezmiennej zarejestrowanej zapadalności na tą chorobę.

  • W latach 1950 – 1959 (pierwszy rok masowych szczepień to 1960) odnotowano spadek umieralności z 6,3/100.000 mieszkańców w 1950 r. do 1,3/100.000 mieszkańców w 1959 r. roku, głównie w grupie wiekowej < 1 roku życia.

Z perspektywy czasu można też krytycznie ocenić wiele działań ówczesnych służb medycznych i postawę wielu rodziców wobec chorób zakaźnych wieku dziecięcego. Bez znajomości tych działań nie można porównywać suchych danych statystycznych. Wymownym przykładem działań o negatywnym wpływie na sytuację epidemiologiczną było zakładanie ‚żłobków krztuścowych’:

„Paradoksalnie, w okresie szczytu epidemii zakładano specjalne ‘żłobki krztuścowe’, aby umożliwić matkom karmiącym kontynuowanie pracy zawodowej podczas trwającej wiele tygodni choroby dziecka i upatrywano w propagowaniu takiej metody skutecznego narzędzia zwalczania krztuśca. W żłobkach tych dochodziło do wybuchu epidemii innych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, jak odra, błonica i płonica.”

Źródło: „Choroby zakaźne i ich zwalczanie na ziemiach polskich w XX wieku” pod red. J. Kostrzewskiego, str. 254

Dane epidemiologiczne dla Polski od 1950 roku – Umieralność na 100.000 ludności

Faktem jest, że krztusiec był w latach 50. najgroźniejszą chorobą wieku dziecięcego w Polsce. Liczba ciężkich powikłań lub zgonów w stosunku do zarejestrowanej liczby zachorowań wśród chorujących na krztusiec dzieci była wyższa niż dla innych chorób wieku dziecięcego razem wziętych. Wykres arytmetyczny na podstawie wskaźników zarejestrowanej umieralności na 100.000 pokazuje, że spadek umieralności z powodu krztuśca nastąpił przed wprowadzeniem masowych szczepień:

Redukcja umieralności w Polsce przy pokazanej w następnym akapicie niezmienionej zapadalności pokrywa się z uznanym w literaturze naukowej zjawiskiem redukcji umieralności na wszystkie choroby zakaźne wraz z poprawą warunków sanitarnych i socjalnych (np. dane dla USA od 1900 roku Armstrong 2009). Wysokie zmniejszenie umieralności z powodu krztuśca widoczne było we wszystkich krajach (nieobjętych działaniami wojennymi tak jak Polska) już na początku XX wieku:

„Jeszcze w początku XX wieku niemal w każdej rodzinie przeżywano tragedię związaną ze śmiercią dziecka z powodu krztuśca. Wraz z poprawą stanu sanitarno-higienicznego oraz wprowadzeniem nowych, bardziej skutecznych metod leczenia choroby i jej powikłań uwidaczniał się stały spadek umieralności. (…) W latach 40tych i 50tych odnotowywano w większości krajów kilkukrotny spadek umieralności, pomimo utrzymującej się wysokiej zapadalności. Umieralność w Anglii obniżyła się w tym okresie 11-krotnie, we Włoszech 9-krotnie, we Francji 3-krotnie.”

Źródło: „Choroby zakaźne i ich zwalczanie na ziemiach polskich w XX wieku” pod red. J. Kostrzewskiego, str. 259

Spadek umieralności w Polsce przy niezmienionej zapadalności przed wprowadzeniem masowych szczepień obejmował przede wszystkim grupę wiekową dzieci poniżej pierwszego roku życia co pokazano szczegółowo na podstronie Wpływ szczepień przeciwkrztuścowych na umieralność dzieci w Polsce.

Przejdźmy do zapadalności na krztusiec w Polsce.

Dane epidemiologiczne dla Polski od 1950 roku – Zapadalność na 100.000 mieszkańców

Wykres arytmetyczny zapadalności na krztusiec zawiera jedynie przypadki rejestrowanie wśród dzieci (które odzwierciedlają jedynie część rzeczywistej ilości zachorowań), wielu autorów nazywa je nawet BEZWARTOŚCIOWYMI:

Powyższy wykres pokazuje redukcję zarejestrowanych zachorowań od momentu wprowadzenia szczepień aż do początku lat 90 i wzrost zarejestrowanej zapadalności w latach 90, co zaobserwowano w wielu krajach:

„W latach 90-tych w licznych krajach świata na różnych kontynentach (m.in. Holandia, Kanada, Australia) odnotowano wzrost zapadalności, które nie mógł być związany z załamaniem programów szczepień ani z innymi istotnymi zjawiskami społeczno-ekonomicznymi. Podobnie Polska w latach 90-tych weszła w nowy endemiczny etap krztuśca.”

Źródło: „Choroby zakaźne i ich zwalczanie na ziemiach polskich w XX wieku” pod red. J. Kostrzewskiego, str. 258

Pełna skala niekompletności liczby zachorowań na krztusiec została przedstawiona na następujących podstronach:

Aktualna wiedza o epidemiologii krztuśca w Polsce

Obecnie służby epidemiologiczne mają do czynienia ze wzrostem rejestrowanej zachorowalności a nie z „powrotem krztuśca”. Obecna ilość zachorowań na krztusiec w Polsce oszacowana została na podstawie prospektwnego badania w 2009 i 2010 roku przeprowadzonego przez NIZP-PZH o nazwie Ogólnopolskie Badanie Epidemiologii Krztuśca. Wyniki tego badania (jeszcze bez publikacji ostatecznej) to:

  • Szacunkowa liczba zachorowań w populacji polskiej ponad 63 tys. rocznie
  • 12- krotnie niższa liczba zachorowań zgłoszonych od faktycznych w grupach wiekowych 3-5 lat
  • 320- krotnie niższa liczba zachorowań zgłoszonych od faktycznych w grupach wiekowych 65-70 lat

Pertussis BEKi wynikiŹródło: TUTAJ

Wymieniane przyczyny wzrostu rejestrowanych zachorowań we wszystkich krajach (mimo wysokiej wyszczepialności) to (Cherry 2003, Medycyna Praktyczna Suplement „Szczepienia” 2009/02):

  1. genetyczne zmiany w bakterii B. pertussis zmniejszające skuteczność szczepień,
  2. redukcja potencji obecnych szczepionek w porównaniu do poprzednich,
  3. zanikająca z czasem ochrona poszczepienna,
  4. większa świadomość i wiedza o infekcjach B. pertussis (np. atypowe zachorowania, zachorowania wśród dorosłych),
  5. większa dostępność laboratoryjnych testów.

Więcej na temat każdej wymienionej powyżej przyczyny na podstronach Szczepienia – Skuteczność i Szczepienia – Skutki Uboczne

Jaki przebieg ma zachorowanie na krztusiec obecnie?

Zdecydowanie lżejszy niż w poprzednich dekadach, kiedy to krztusiec określany był jako 100-dniowy kaszel. Najwyraźniej widać to na podstawie publikacji z 1997 roku omówionej na podstronie Jak chorują dzieci nieszczepione przeciwko krztuścowi.

Jednoznaczny spadek umieralności w Polsce w latach 50-tych przy niezmienionej zapadalności oznacza też, że zmniejszała się liczba trwałych powikłań krztuścowych. Zjawisko to obserwowane było dla wszystkich chorób zakaźnych wieku dziecięcego i jest ono jednoznacznie powiązane z poprawą czynników sanitarno-socjalnych i wprowadzeniem skutecznego leczenia wtórnych infekcji.

Na przykład: dokładne przyjrzenie się standardowi życia i statusowi zawodowemu rodzin dzieci poddanych hospitalizacji z powodu krztuśca (i odry) w Wielkiej Brytanii w latach 80-tych wykazało, że takie ryzyko wzrasta 9-krotnie u dzieci z rodzin z tak zwanych „nieuprzywilejowanych” dzielnic (Maclure 1984) z wysokim bezrobociem i przeludnieniem w mieszkaniach. Według tej publikacji wpływ szczepień okazał się odgrywać mniejszą rolę.

Lżejszy przebieg zachorowań przypisywany jest błędnie tylko masowym szczepieniom. Dobitnym przykładem na potwierdzenie powyższego argumentu jest analiza liczby hospitalizacji i liczby zgonów wśród dzieci chorujących na krztusiec w Szwecji, w okresie, kiedy ten kraj zrezygnował ze szczepień przeciwkrztuścowych czyli od 1979 do 1995 r. W latach wysokiej zachorowalności na krztusiec od 1981 do 1983 r. przyjrzano się liczbie hospitalizacji i liczbie trwałych powikłań z następującym wynikiem (Romanus 1987):

  • w okresie 1981 – 1983 r. zarejestrowano ponad 16.000 zachorowań, 50% w grupie wiekowej poniżej 1 roku życia (w tym okresie przychodziło na świat około 90.000 dzieci rocznie),
  • w okresie 1981 – 1983 r. zarejestrowano 2282 hospitalizacje, trwające w 50% od 1 do 3 dni, a w 7% od 15 do 65dni,
  • pośród hospitalizowanych zaobserwowano neurologiczne symptomy w 90 przypadkach, a zapalenie płuc w 321 przypadkach. Wszystkie te przypadki zakończyły się pełnym wyzdrowieniem bez trwałych komplikacji,
  • w podanym okresie nastąpiły 3 zgony powiązane z chorobą krztuścową, te dzieci były zwolnione ze szczepień dlatego możliwość zapobiegnięcia tym zgonom jest jedynie spekulacją.

Kilka innych publikacji potwierdza, że dzisiejszy przebieg zachorowań w krajach rozwiniętych jest łagodniejszy i z mniejszą liczbą hospitalizacji i trwałych powikłań niż w poprzednich dekadach (Jenkinson 1995, Tozzi 2003) zarówno wśród dzieci szczepionych jak i nieszczepionych. Dokładny przegląd przebiegu choroby u dzieci nieszczepionych przedstawiono na podstawie niemieckiego badania na podstronie Jak chorują dzieci nieszczepione przeciwko krztuścowi. Dane na temat zachorowalności (w dużym stopniu niedoszacowane), liczb hospitalizacji itd. dla większości krajów europejskich zbierane są w corocznych raportach TUTAJ.

%d bloggers like this: